مقاله :ارتباط طولی و عرضی

ارتباط طولی و عرضی به چه معناست ؟

وقتي بين دو موجود هيچگونه ارتباط علّت و معلولي (وجود دهندگي و وجود گيرندگي ) نباشد ، گفته مي شود آن دو موجود در عرض هم قرار دارند. براي مثال درخت ، انسان ، خورشيد ، ماه و آب در عرض همند ؛ چون هيچكدام اينها ، علّت و به وجود آورنده ي ديگري نستند.
امّا دو موجودي كه يكي از آنها معلول و ديگري علّت آن است در طول هم قرار دارند. به اين معني كه رتبه ي وجودي علّت قبل از رتبه ي وجودي معلول قرار دارد ؛ و تا علّت نباشد معلول نيز نخواهد بود.

براي مثال ميوه ي سيب در طول درخت سيب قرار دارد. البته اين مثال چندان دقيق نيست و يك مثال عرفي است ، چون درخت سيب ،علّت حقيقي سيب نيست. علّت حقيقي سيب موجودي غيرمادّي و ملكوتي است كه به آن وجود مي دهد و درخت مادّي تنها زمينه ي افاضه ي وجود به سيب را فراهم مي كند. خود آن علّت ملكوتي نيز علّتي فراتر از خود در عالم جبروت دارد. خود آن موجود جبروتي نيز عللي دارد كه در نهايت به ارده ي خداوند متعال ختم مي شود. لذا خداوند متعال را علّت العلل مي گويند.

از اينرو هيچ چيزي در عرض خدا نيست. «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَد». لذا خداوند متعال فرمود: «وَ إِنْ مِنْ شَيْ ءٍ إِلاَّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُوم : و هيچ چيزي نيست مگر آنكه خزائن آن (حقيقت آن ) نزد ماست و ما آن را نازل نمي كنيم مگر به اندازه ي معلوم و معيّن.» (حجر: 21) و فرمود: «... وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ : و آهن را نازل كرديم كه در آن نيروى شديد و منافعى براى مردم است» (الحديد:25) يعني تك تك موجودات عالم مادّه در حقيقت از علم و اراده ي خدا نازل شده ، مرتبه به مرتبه در مراتب وجود پايين آمده اند تا در عالم مادّه ظاهر شده اند. و به همين نحو نيز مرتبه مرتبه به سوي خدا باز مي گردند. « وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُور : آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است، از آنِ الله است ؛ و همه ي امور ، به سوى الله باز گردانده مي شوند.» (آل عمران:109)
بنا بر اين ، وقتي گفته مي شود اراده ي انسان در طول اراده ي خدا قرار دارد ، مقصود اين است كه اراده ي انسان معلول اراده ي خداست.

يعني خدا اراده نموده كه انسان اراده داشته باشد ؛ و اگر او چنين اراده نكرده بود انسان اراده نمي داشت. پس هرچه انسان اراده كند در عين اينكه اراده ي خود اوست اراده ي خدا نيز هست. همانگونه كه هر چه دست انجام دهد كار روح نيز محسوب مي شود. چرا كه اگر روح اراده نكند دست هم حركت نمي كند.

مریم ولی زاده